طبق اصلاحات قانون مالیات‌های مستقیم، «مالیات علی الرأس» به‌عنوان روش رسمی تعیین مالیات با تشخیص ممیز حذف شده است، اما مفهومش به‌طور کامل از بین نرفته و به شکل دیگر ادامه دارد.

سابقه قانونی

در قانون مالیات‌های مستقیم اصلاح‌شده ۱۳۹۴ (ماده ۹۷) نظام رسیدگی مالیاتی تغییر یافت و نام و چارچوب «تشخیص علی الرأس» براساس ماده قبل کنار گذاشته شد. از منظر قانون، روش قدیمی محاسبه مالیات به صورت علی الرأس از متن قانونی حذف شده و سازمان امور مالیاتی مکلف گردیده براساس اظهارنامه مودیان و اطلاعات شفاف اقتصادی مالیات را تعیین کند.

هدف از حذف

دلیل اصلی این تغییر این بوده که نظام مالیاتی به‌جای تخمین و «برآورد ممیز» با محوریت اطلاعات ناقص، بر اطلاعات دقیق اقتصادی و اظهارنامه واقعی مودیان استوار شود.

واقعیت عملی چیست؟

در عمل هنوز سازمان امور مالیاتی برای محاسبه مالیات مودیانی که اظهارنامه ناقص می‌دهند؛ اسناد و مدارک ارائه نمی‌کنند و یا اطلاعات اقتصادی شفاف ندارند را بوسیله نوعی محاسبه براساس ضرایب و اطلاعات دیگر انجام می‌دهد که در عمل خیلی شبیه رویه علی الرأس است. کارشناسان حسابداری مالیاتی هم اشاره می‌کنند که اگرچه اسم «علی الرأس» در قانون حذف شده، با ضرایب درآمد و روش‌های تخمینی دیگر عملاً سیستم هنوز در برخی موارد مشابه عمل می‌کند.

جمع‌بندی

در نسخه اصلاح‌شده ماده ۹۷ قانون مالیات‌های مستقیم (مصوب ۱۳۹۴)، متن قانون دیگر به صراحت فقط درباره «علی‌الرأس بودن مالیات» سخن نمی‌گوید؛ بلکه می‌گوید: “درآمد مشمول مالیات مودی باید بر اساس اظهارنامه مالیاتی تنظیم‌شده و مورد پذیرش تعیین شود. اما اگر مودی اظهارنامه را ارائه ندهد یا دفاتر/مدارک را ارائه نکند یا دفاتر ارائه‌شده قابل رسیدگی نباشد، سازمان امور مالیاتی می‌تواند اظهارنامه برآوردی تهیه کند و بر اساس اطلاعات اقتصادی موجود، مالیات را تعیین و از طریق برگ تشخیص مطالبه نماید.

به بیان دیگر در قانون جدید، شیوه تشخیص مالیات به صورت علی الرأس به‌عنوان روش قانونی حذف شده است. اما در عمل، اگر اطلاعات دقیق ارائه نشود، سازمان براساس اطلاعات برآوردی و ضرایب مالیات تعیین می‌کند که از نظر نتیجه به همان «علی الرأس» نزدیک است.